Hier werd in Den Haag de contrarevolutie voorbereid en uitgevoerd

Hallo bloglezers,

Afgelopen zomer ben ik in juli 2014 vanuit Rotterdam een dagje uit naar Den Haag geweest. Daar blogde ik al eerder over op 5 oktober 2014 onder de titel Zomervakantie in Rotterdam. Daar in Den Haag maakte ik de 3 hier onder staande foto's: op foto 1 de Koninklijke Stallen gelegen achter het paleis Noordeinde (let op de vergulde paardekop in die halfronde timpaan), op foto 2 het Malieveld gelegen recht tegenover het NS-station Den Haag Centraal, en op foto 3 het paleis Noordeinde. Wilt u de foto's vergroot bekijken, klik er dan op om ze beter te bestuderen.

In november 1918 heerste er een nerveuze spanning in Rotterdam en Den Haag. De Grote Wereldoorlog voorbij de Nederlandse grenzen begon een opvallende wending te nemen: de Geallieerden - die overigens bij wijze van spreken op hun laatste tandvlees liepen - wisten eindelijk de eeuwige patstelling in de modderige loopgraven te doorbreken en de Duitsers terug te drijven. De 4 jaar durende slijtageslag begon zijn einde te naderen. De Duitsers besloten daarom, voordat de definitieve ondergang werkelijkheid werd, zich over te geven. Dat leidde tot de capitulatie in de bekende spoorwegwagon bij Compiegne op 11 november 1918. Daarover heb ik geblogd op 7 november 2012 onder de titel Dodenherdenking in november. Onderwijl vluchtte de Duitse Keizer ineens naar Nederland. Dat was een verrassende gebeurtenis, vergelijkbaar met een donderslag bij heldere hemel. Maar in werkelijkheid was dat vertrek al lang in het geheim voorbereid door generaal van Heutz. Jazeker, dat was inderdaad de voormalige gouverneur-generaal in Nederlandsch Indie die in Coevorden was geboren. Over hem had ik ook eerder geblogd, namelijk op 14 juni 2014 onder de titel Enkele maanden geleden: dag naar Coevorden.

Als indirect gevolg van de Grote Wereldoorlog was ook in het neutrale Nederland de situatie onaangenaam geworden. De economie had een paar flinke deuken opgelopen, de werkloosheid was gestegen, de armoede toegenomen, en er was een krakkemikkig distributiesysteem ingevoerd. Werkloze arbeiders en gemobiliseerde soldaten roerden zich. Er leek een revolutionair tij over Europa te spoelen - dat in de woorden van de leider van de SDAP Pieter Jelles Troelstra - geen halt leek te houden bij Zevenaar aan de Duitse grens. Het was duidelijk een rode week in Nederland. Pieter Jelles Troelstra hield revolutionaire toespraken in de Tweede Kamer. Dat zorgde voor grote schrik onder de politici van de confessionele partijen (de ARP, de CHU, en de KVP, die in 1980 zijn opgegaan in het CDA). Zij lieten antirevolutionaire pamfletten drukken en verspreiden. Daarnaast preekten en waarschuwden dominees en pastoors tegen de gevaren van uit de hand lopende revoluties en tegen het goddeloze communisme onder verwijzing naar de totaal uit de hand gelopen revolutie gevolgd door de bloedige burgeroorlog in Rusland onder Lenin en Trotski. Daar schreef ik al eerder iets over op mijn blog op 5 januari 2014 met als titel Bekende Russische stad in het nieuws.
Er waren ook conservatieve krachten binnen het Nederlandse leger. Zij besloten om tot actie over te gaan. Daarvoor werden soldaten ingezet, die - heel opvallend - over het algemeen afkomstig waren van het platteland; zij waren over het algemeen veel gezagsgetrouwer dan stedelijke dienstplichtige militairen, en ze waren trouw aan volk en vaderland en aan de koninklijke Oranje-familie. Dit in tegenstelling tot de soldaten die afkomstig waren uit de steden; die waren over het algemeen bevattelijk voor de socialistische of zelfs communistische ideologie. Daarnaast hadden de soldaten van het platteland ook ervaring in de omgang met paarden! Dat was een cruciaal aspect bij dit contrarevolutionaire complot! Zij werden in het geheim getraind en ge-oefend in het uitspannen van de paarden voor de koets en het trekken van diezelfde koets. Dat gebeurde in de Koninklijke Stallen die u op foto 1 ziet. Op 18 november 1918 hield Wilhelmina samen met haar dochter Juliana een rijtoer door de stad Den Haag. Bij het Malieveld (te zien op foto 2) aangekomen drong (zogenaamd) het volk (?) op, spande spontaan (?) de paarden uit en trok de koets verder, helemaal naar paleis Noordeinde (te zien op foto 3). Kortom: een grote Oranje-demonstratie. Maar - zoals u wel zult hebben begrepen - was het helemaal niet spontaan, maar zorgvuldig geregisseerd en was het uitspannen van de paarden al van te voren ge-oefend door de militaire vrijwilligers in de Koninklijke Stallen, gelegen achter Paleis Noordeinde! Zo werd de contrarevolutie voorbereid en uitgevoerd in die rode week gedurende november 1918.
Daarna verliep de revolutie en vertrok Troelstra volledig overspannen naar huis.

Ik heb hierover al 3 jaar geleden geblogd, namelijk op 13 januari 2011, onder de titel: Leestip over de revolutie die niet doorging. Daar vermeldde ik ook de volgende zeer informatieve boeken over die mislukte revolutiepoging in Nederland.  Dit zijn de titelgegevens:

Scheffer, H.J.
November 1918 : journaal van een revolutie die niet doorging / H.J. Scheffer . - Amsterdam : De Arbeiderspers , 1968 . - 312 p.

Wijne, J.S.
De Vergissing van Troelstra / Johan S. Wijne . - Hilversum : Verloren , 1999 . - 88 p. : ill. ; 17 x 20 cm. - (Verloren Verleden ; dl. 8) . - ISBN 90-6550-449-4

Geboortehuis van Troelstra, of niet?

Hallo ge-interesseerde bloglezers,

Een week geleden fietste ik over het Vliet in Leeuwarden, toen ik aan de overkant het geboortehuis van Troelstra zag staan. Althans; op die plek had het oorspronkelijke geboortehuis van Pieter Jelles Troelstra (1860-1930) gestaan, maar dat is tientallen jaren geleden afgebroken en vervangen door het huidige saaie pand. Dat pand ziet u op foto 1. Gelukkig hangt er een plaquette aan de voorgevel waar het feit van Troelstra's geboorte op die plek op vermeld staat. In de kleine, lichter gemaakte cirkel op foto 1, direct links van de boom, ziet u die plaquette met daarop de tekst: Op dit plak is op 20 april 1860 berne de dichter steatsman Piter Jelles Troelstra. Voor de niet-Friestaligen: Op deze plek is op 20 april 1860 geboren de dichter en staatsman Piter Jelles Troelstra. Anders zou je het pand zo passeren zonder het te weten. Persoonlijk vind ik dat dit pand wel wat meer aandacht mag krijgen als geboorteplek van de beroemde Fries/Nederlandse socialist.

In 1894 heeft hij samen met elf andere socialisten - onder wie Ferdinand Domela Nieuwenhuis, Henri Polak, Hendrik Spiekman en Willem vliegen -  de SDAP opgericht in Cafe de Atlas in Zwolle. Op foto 2 ziet u het pand met de gele gevel; dat is Cafe de Atlas. Links op foto 2 ziet u nog net een stukje van de Rooms-Katholieke Onze Lieve Vrouwekerk, vooral bekend om de Peperbus-toren. Omdat de oprichters van de SDAP met hun twaalven waren, staan ze ook wel bekend als de 12 apostelen van de SDAP. In later jaren stapte de voormalige Lutherse dominee Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846-1919) uit de partij en radicaliseerde steeds verder in linkse en vooral anarchistische richting. Radicalisering is dus niet een specifiek verschijnsel van onze tijd in 2014.

In november 1918 dacht Troelstra dat er een revolutionair tij over Europa spoelde. In 1917 was de Russische revolutie uitgebroken, en in november 1918 braken er revoluties uit in Duitsland, Oostenrijk en Hongarije; er leek geen einde te komen aan het revolutionaire tij. Daarom hield Troelstra een toespraak in de Tweede Kamer in Den Haag waarin hij zei dat de revolutie geen halt zou houden bij Zevenaar aan de grens. De arbeiders en soldaten wachtten vol verwachting af, maar er gebeurde niets. Troelstra was na afloop van zijn toespraak naar huis gegaan. Wel hield koningin Wilhelmina een paar dagen later een rijtoer in Den Haag, waarbij op het Malieveld ineens het volk zogenaamd spontaan de paarden uitspanden en de koets door het volk verder werd getrokken. In werkelijkheid was het de Vrijwillige Landstorm die vooraf grondig had geoefend in de Koninklijke Stallen met het uitspannen van de paarden. Daarna verliep het revolutionaire tij in Nederland; de revolutie hield wel degelijk halt bij Zevenaar aan de grens. Troelstra had de revolutionaire krachten verkeerd ingeschat en stortte in.
Ik heb al eens eerder geblogd over deze Vergissing van Troelstra, met vermelding van twee leestips, namelijk op 13 januari 2011, onder de titel: Leestip over revolutie die niet doorging.

Desondanks behield Troelstra toch de sympathie van veel arbeiders. En de partijleiding liet hem daarom zitten in de functie van partijleider. Maar in het parlement waren de rechtse en confessionele partijen zich rotgeschrokken. Vandaar dat de SDAP gedurende de hele jaren 20 en 30 buiten elk kabinet werd gehouden. En vandaar dat elke dominee en pastoor gedurende het interbellum vanaf de kansel donderpreken hield en de brave gelovigen schrik en angst aanjoeg voor alles wat links, socialistisch en vooral communistisch was, onder verwijzing naar de afgrijselijk bloederige burgeroorlog die in 1918 tot 1920 in Rusland woedde, natuurlijk gevolgd door de dictatuur van het proletariaat. In werkelijkheid was het eigenlijk een gevecht om de macht tussen de Rode Bolsjewisten onder leiding van Lenin en Trotski enerzijds en de Witte Russische generaals Koltsjak, Denikin en Wrangel anderzijds, die gesteund werden door de Britten, Fransen en Amerikanen (die allen Rusland waren binnengevallen om de Witten te helpen in hun strijd tegen de Roden). In de jaren 30 kwam daar voor de dominees en pastoors een verwijzing bij naar de dictatoriale Stalinistische terreur met haar intimiderende showprocessen en dwangarbeiderskampen, bekend als de Goelag.

Op 12 mei 1930 overleed Pieter Jelles Troelstra in Den Haag en werd onder grote belangstelling van vooral veel socialisten begraven. Tegenwoordig staat in Leeuwarden naast de Oldehove het standbeeld van Troelstra. Dat ziet u op foto 3.

Leestip over de revolutie die niet doorging

Hallo ge-interesseerde mede-bloggers,

Een tijdje geleden trok ik een boek uit mijn kast om te lezen. Het was een dikke pil van zo'n 300 pagina's, geschreven door H.J. Scheffer. Het stond vol met verslagen van vergaderingen van partijen en kabinetten, toespraken en citaten uit dagboeken. Een beetje saai, dus. Daardoor kreeg ik geen duidelijk beeld van wat er echt allemaal aan de hand was. Daarom las ik daarna een tweede veel dunner boek van J.S. Wijne. Dat was in wezen een verkorte samenvatting van het dikke boek, met wat meer beschrijvingen van de maatschappelijke onrust.

Beide boeken gingen over de revolutie van november 1918 in Nederland, die niet doorging. Kortweg gezegd: vanwege de Eerste Wereldoorlog die door de omringende landen gevoerd werd (van het Westelijk Front geen Nieuws, het zoveelste schip ter zee getorpedeerd, alweer een succesvol nutteloze veldslag aan het onbelangrijke oostfront) was de economie in het neutrale Nederland ernstig geraakt. De handel kwam zo goed als stil te liggen en scheepvaart was door de Duitse U-boote en de Engelse blokkade van Duitsland vrijwel onmogelijk. Er was wel een distributiesysteem opgezet in Nederland om het weinige voedsel eerlijk te kunnen verdelen, maar dat distributiesysteem kraakte aan alle kanten vanwege de zwarthandel. Daardoor braken er steeds meer voedselrellen uit, zoals in 1917 in Amsterdam het aardappeloproer. In oktober braken er rellen uit in het militaire legerkamp de Harskamp op de Veluwe; er werd geschoten, er gingen enkele barakken in vlammen op en er viel 1 dode. De onrust nam toe rond de 9-de november 1918. Burgemeester Zimmermann van Rotterdam zocht contact met leden van de SDAP (= Sociaal Democratische Arbeider Partij, niet verwarren met die andere in Duitsland!! Dat was de beruchte NSDAP. ) en verzocht de SDAP-functionarissen er voor te zorgen dat de samenleving door een eventuele revolutie niet ontwricht zou worden en er zorg voor te dragen dat voedseltransporten ongehinderd konden doorgaan. Dat was voor Troelstra de trigger. Hij dacht: de heersende machte beginnen toe te geven, de revolutie komt eraan. Vervolgens hield Troelstra op maandag 11 november een nogal opruiiende toespraak in Rotterdam voor een grote groep arbeiders. In 1917 was de revolutie al uitgebroken in Rusland, en op 9 november 1918 ook in Duitsland. De Duitse keizer was afgetreden en naar Nederland gevlucht. In heel Europa begon het te gisten. Ook in Oostenrijk stortte de Donau-monarchie in. Op dinsdag herhaalde Troelstra zijn toespraak in de Tweede Kamer in Den Haag. De politici ter rechter zijde schrokken zich lam. Die SDAP was niet een verburgerlijkte partij geworden; ze was nog steeds revolutionair, net als circa 30 jaar eerder Domela Nieuwenhuis. De Katholieken organiseerden gelijk de nodige acties en bijeenkomsten om de Katholieke arbeiders bij de Roomse les te houden. Dat revolutie voor de Rooms-Katholieke kerk meestal rampzalig was, was al bekend uit de Franse revolutie, iets meer dan een eeuw geleden. De Protestanten kwamen ook in actie. Zij wisten via hun belangrijkste man Colijn die op dat moment in Londen was voor besprekingen over voedseltransporten, te bewerkstelligen dat de Engelsen alleen voedsel zouden leveren aan de Royal Dutch Government, niet aan een eventuele Republican Dutch Government. Daarmee werden de SDAP-ers onder druk gezet om hun revolutie niet door te zetten.

Overigens brak binnen de SDAP een heftige discussie uit. Moest de partij wel werken aan een revolutie? Of moest de partij gewoon doorgaan met haar parlementaire werk om via die route verbeteringen voor de arbeiders te bewerkstelligen? Lang niet alle SDAP-ers waren het met Troelstra eens. Dat was een van de fouten van Troelstra, waardoor de revolutie niet doorging. De andere fout betrof de verkeerde inschatting van het revolutionaire tij in Nederland. Er was wel veel ontevredenheid, maar ze had geen revolutionair kookpunt bereikt.

Rechtse kringen organiseerden tegenacties. Zo werd in allerijl de Vrijwillige Landstorm opgericht. Daar werden reservisten en andere militairen lid van die niets moesten hebben van de Socialisten van Troelstra en consorten. Maar de spectaculairste tegenactie vond plaats op 18 november. toen hield koninging Wilhelmina met haar dochter Juliana een rijtoer door Den Haag. Het was een groot Oranjefeest. Toen ze met de koets bij het Malieveld aankwam, drong het volk ineens massaal op, spande spontaan de paarden uit en trok zelf de koets verder door de stad, tot aan het paleis Noordeinde. Helaas, er was niets spontaans aan. Het waren Vrijwillige Landstormers die in de daaraan voorafgaande dagen in de Kloninklijke Stallen van het paleis Noordeide hadden ge-oefend in het uitspannen van de paarden.

Al met al was het een spannende week geweest in november 1918. Echter, voor de SDAP waren de gevolgen slecht. De partij werd tot in 1939 buiten de regering gehouden. Er was nog een gevolg: zo'n 23 jaar later waren er vele jongelui die zich vrijwillig meldden voor de Nederlandse SS om te strijden tegen de Bolsjewisten aan het Oostfront in de Tweede Wereldoorlog. Zo diep zat de schrik er in rechtse kringen in.

Titelgegevens van beide boeken:

Scheffer, H.J.

November 1918 : journaal van een revolutie die niet doorging / H.J. Scheffer . - Amsterdam : De Arbeiderspers , 1968 . - 312 p. - SISO 935.2 .

Wijne, J.S.

De Vergissing van Troelstra / Johan S. Wijne . - Hilversum : Verloren , 1999 . - 88 p. : ill. ; 17x20 cm. - (Verloren Verleden ; dl. 8) . - ISBN 90-6550-449-4 . - SISO 357.7 .

Al met al een interessante periode in de geschiedenis van Nederland, waar wij helaas erg weinig over horen of lezen. Daar mag best meer aandacht aan worden geschonken. Belangrijk was het werk van de SDAP zeker, want de arbeiders hadden het toen nog steeds slecht. En in de jaren 30 werd het door de crisis niet beter. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd de positie van de arbeider en de werknemer verbeterd.

Nog een vraag aan het einde: wie weet van deze niet doorgegane revolutie af?