Open Monumentendag 2012 in Harlingen

Hallo ge-interesseerde bloglezers,

Op zaterdag 8 september 2012 was er weer de landelijke manifestatie Open Monumentendag. Deze keer ben ik in Harlingen wezen rondkijken. Vorig jaar ben ik in Zwolle geweest. Daarover heb ik geblogd op 23 september 2011. In 2010 ben ik samen met een vriend vanuit Groningen-stad naar het dorp Bedum gefietst om daar het belangrijkste monument ter plekke - de Walfriduskerk - te bekijken. En drie jaar daarvoor - in 2007 - heb ik met diezelfde vriend op de Open Monumentendag de opengestelde monumenten in Groningen-stad zelf bekeken. Dat vond hij buitengewoon interessant. Dan kom je in gebouwen die normaliter gesloten zijn voor het gewone publiek, zei hij. En in de voorgaande jaren ben ik om de paar jaar in Leeuwarden in de opengestelde monumenten wezen kijken.

En dit jaar gingen we - ik samen met mijn vriend uit Groningen - voor de variatie naar Harlingen. Over deze Friese havenstad heb ik al vaker geblogd, namelijk op 13 april 2011, en 15 oktober 2011. Dat kunt u nalezen door in de hier rechts staande datumlijst op het jaar en de maand te klikken, waarna u vervolgens zo de artikelen van vorig jaar kunt opzoeken en erop klikken.

Nadat we per trein op het station Harlingen-Haven waren aangekomen, wandelden we eerst naar het hotel-restaurant Zeezicht voor een kop koffie. Daarna begonnen we onze wandeltocht door het oude centrum van Harlingen. Eerste liepen we naar het Stadhuis en bekeken het hele pand van binnen en van buiten, en van boven tot onder. Daar maakte ik foto's 1 en 2, die hier onderaan dit blogbericht staan. Hoog in de gevel, kunt u op de foto van het Stadhuis het vergulde beeld van Sint Michael zien; dat is de beschermengel van Harlingen. Het is een fraai pand uit 1730, van de stadsbouwmeester H.J. Norel. Zou hij familie van de bekende, eveneens uit Harlingen afkomstige schrijver K. Norel zijn? In een zaal op de eerste etage lagen op een grote tafel boeken uitgespreid van verscheidene schrijvers die in Harlingen geboren zijn, zoals onder andere Simon Vestdijk, K. Norel (!), J.B. Schuil, en C. Wilkeshuis. In de huwelijkszaal van het Stadhuis maakte ik de tweede foto. Daar vond ik het plafond heel opvallend.
Daarna wandelden we door naar de Openbare Bibliotheek (die in een oud monumentaal pand was gevestigd) en het aangrenzende Museum het Hannemahuis. Die beide panden ziet u op foto 3 (die ik overigens al in 2010 heb gemaakt). Dat museum was deze dag gratis toegankelijk. Na afloop wees ik mijn vriend op het geboortehuis van de bekende schrijver Simon Vestdijk, recht tegenover het Museum het Hannemahuis, waarna ik hem ook wees op het standbeeld van Anton Wachter, een eindje verderop.
Onderweg naar het volgende opengestelde monument passeerden we de voormalige Lutherse kerk, waar nu een winkel van het Leger des Heils in is ondergebracht. Dat pand ziet u op foto 4 (uit 2011). Deze voormalige kerk is speciaal interessant omdat hier Domela Nieuwenhuis in 1870 zijn carriere als predikant begon. Maar in de loop der jaren werd hij zo vaak geconfronteerd met de extreme armoede onder arbeidersgezinnen, dat hij daardoor radicaliseerde, het geloof afzwoer, en uiteindelijk samen met Troelstra de SDAP (voorloper van de huidige PvdA) oprichtte. Alleen vond Domela Nieuwenhuis dat de SDAP nog steeds niet voldoende opkwam voor de uitgebuite arbeiders, en radicaliseerde hij nog verder tot anarchist. Radicalisering is dus geen psychologisch proces dat alleen maar onder Moslims voorkomt.
Vervolgens wandelden we naar de Grote Kerk, die ook wel bekend staat als de Dom van Almenum. Zie foto 5, die ik al in 2010 heb gemaakt. Het dorp Almenum werd in 1563 - met toestemming van (de toen nog in de Nederlanden erkende) koning Philips II van Spanje - bij de groeiende stad Harlingen gevoegd. De toren is gebouwd van tufsteen en stamt uit circa 1150. Het oorspronkelijke kerkgebouw uit circa 1100 staat er niet meer; dat was in 1772 wegens bouwvalligheid gesloopt en in 1775 vervangen door het huidige kerkgebouw. Binnen is een prachtig Hinz-orgel te bewonderen, zoals u kunt zien op foto 6. Alleen vond ik het zeer, zeer jammer dat er in de kerk een grote wijkmarkt werd gehouden. Dat kunt u eveneens zien op dezelfde foto 6. Trouwens, op de voorgrond, kijkend naar die tafel vol glaswerk, staat mijn vriend, gekleed in zijn jasje, zijn petje en zijn groene shirt, en met een rood tasje van Museum het Hannemahuis in zijn hand. Als die markt er niet was geweest, had ik wel aan een gids ter plekke gevraagd waar die 17 Keuren, de 24 Landrechten en het Vaandel van Magnus Forteman waren verstopt. Dat is een interessant en oeroud verhaal apart, dat specifiek bij deze kerk hoort en dat ik beschouw als een Friese variant op de Da Vinci Code. De Friese legerleider Magnus Forteman diende rond 800 onder keizer Karel de Grote. Hij veroverde met zijn landgenoten en volgelingen op bevel van Karel de Grote voor de toenmalige paus Leo III de stad Rome en beschermde de paus tegen zijn vijanden. Als dank voor zijn heldendaden kreeg Magnus Forteman de op perkament geschreven 17 Keuren en 24 Landrechten van keizer Karel en ontving hij van paus Leo III een Vaandel. Na terugkeer in Friesland liet hij die Keuren, Landrechten en dat Vaandel zorgvuldig opbergen en bewaren in de Dom van Almenum. In de loop der eeuwen - en ongetwijfeld vooral na de afbraak van de oude en de bouw van de nieuwe Dom van Almenum - zijn die documenten en spullen zoekgeraakt. Maar helaas, de verklaring voor de verdwijning van die documenten en objecten is veel prozaischer: Magnus Forteman heeft nooit echt bestaan; hij is volledig uit de duim gezogen. En de Keuren en Landrechten en dat Vaandel bestaan dus ook niet. Verder staat in Rome sinds 1141 vlakbij de Sint Pieter de bekende huidige Friezenkerk (die een oudere kerk uit circa 800 (?) op diezelfde plek verving). En die is vernoemd naar Magnus. Maar opnieuw helaas, dat betrof niet de Friese militair Magnus Forteman, maar de heilige Magnus van Trani, afkomstig uit het Italiaanse kuststadje Trani, gelegen aan het zuidelijke deel van de Adriatische zeekust. Wel erg sneu voor de Friezen. Hebben ze een mooi historisch heldenverhaal, blijkt het niet waar te zijn.
Hierna liepen we door naar de Sint Michaelkerk aan de Zuiderhaven, vernoemd naar de beschermengel van Harlingen. Onderweg passeerden we een woninkje van een oudere dame die allerlei 19-e eeuwse kleding tentoonstelde, die ze aan de hand van oude patroontekeningen had gemaakt. Daar nam mijn vriend een adreskaartje van mee, voor zijn moeder. Want hij wist dat dat haar wel interesseerde. De Sint Michaelkerk is een fraaie Neogotische kerk van de architect Alfred Tepe, gebouwd in 1880-1881. Zie foto 7, die ik al in 2011 heb gemaakt, en foto 8 van het het interieur. De huidige kerk staat op een plek waar voor 1880 een Rooms-Katholieke schuilkerk had gestaan. Overigens vond ik deze kerk toch wel een tikje soberder eruit zien dan de Sint Werenfrieduskerk in Workum. Over Alfred Tepe heb ik de afgelopen tijd een paar keren geblogd, namelijk op 14 augustus 2012 (over o.a. de Sint Werenfrieduskerk te Workum), en op 2 september 2012 (mijn tweede hoofdstukje kerkgeschiedenis).
Daarna wandelden we door naar de laatste twee opengestelde monumenten, namelijk het pand "de Gouden Engel"  (zie foto 9), waarin tegenwoordig een vrijmetselaarsloge is gehuisvest. Daar waren wij wel enigszins bekend mee, want in 2007 hadden wij in Groningen ook het gebouw van de Vrijmetselarij te Groningen-stad bekeken; dat is gevestigd in het voormalige directiekantoor van de bekende Groningse industriemagnaat W.A. Scholten, in de W.A. Scholtenstraat. Wat mij wel opviel, was dat in het Harlinger Loge-gebouw het plafond in de koninkrijkszaal geheel zwart was, zonder sterren dus, terwijl in de Groninger loge het plafond donkerblauw was geschilderd en bezaaid was met sterren.
We eindigden onze wandeltocht langs de monumenten van Harlingen in het "Gouden Stoepke". Dat pandje ziet u op foto 10. Dat was een benauwend klein woninkje met op de begane grond een voorkamer, een achterkamertje en een voorraadkast onder de trap, en een buitengewoon smal trappetje naar boven, met nog een paar  kleine kamertjes.
Tot slot wandelden we even terug naar de Zuiderhaven, naar Huize Sint Hubertus, dat te zien is op foto 11. Op die plek had namelijk vanaf 1644 tot 1795 het gebouw van de Friese Admiraliteit gestaan. De Friese Admiraliteit was opgericht in 1596 te Dokkum, door de provincies Friesland en Groningen gezamenlijk. Maar omdat de verbinding van Dokkum met de zee in de loop der jaren verzandde, werd de Friese Admiraliteit in 1644 verhuisd naar Harlingen. In 1771 brak er helaas brand uit in het admiraliteitsgebouw, waardoor het archief van de Friese Admiraliteit verloren is gegaan.
Daarna wandelden we terug naar het hotel-restaurant Zeezicht voor weer een kop koffie, en om nog wat na te praten. Nadat we dat op hadden en afgerekend hadden, wandelden we langs het stationsgebouw van rederij Doeksen aan de nieuwe Voorhaven, langs het beeldje van Hansje Brinker (Wat doet die hier in Harlingen?? Die hoort toch thuis in Haarlem!)  en de Dokhaven naar de bouwplaats van het schip van Willem Barentsz. Daar wordt momenteel het schip herbouwd, waarmee Willem Barentsz in 1596 naar Nova Zembla was gevaren. Daarover heb ik al eerder geblogd, namelijk op 15 oktober 2011 (wat ik hier bovenaan al even memoreerde). Helaas was de bouwplaats al gesloten, zodat we de nog lang niet voltooide scheepsromp alleen van achter de hekken konden bekijken. Daarna wandelden we terug naar het station Harlingen Haven en namen de trein terug naar huis.

nog een lesje godsdienstgeschiedenis: Thorbecke en de Katholieken

Hallo ge-interesseerde bloglezers,

Nu kom ik echt op dreef. In 2011 ben ik verscheidene keren in Zwolle geweest. Daarover heb ik geblogd op 15 juli 2011 (Zwolle algemeen), 26 augustus 2011 (bezoek museum de Fundatie), 23 september 2011 (de Open Monumentendag), en 27 november 2011 (tentoonstellingen over de Moderne Devotie). Telkens als ik het NS-station van Zwolle uitliep, zag ik daar op de rotonde voor het station het standbeeld van Johan Rudolf Thorbecke staan. Hij is geboren op 14 januari 1798 te Zwolle en overleden op 4 juni 1872 te Den Haag. Op de eerste foto hier vlak onder ziet u het standbeeld van Thorbecke op de rotonde met op de achtergrond het NS-station. Op de tweede foto daar direct onder ziet u zijn geboortehuis aan de Thorbeckegracht te Zwolle. Zijn voorouders waren oorspronkelijk afkomstig uit Lutherse kringen in Duitsland. Hijzelf ging studeren in onder andere Leiden en Dresden. In Duitsland kwam hij in aanraking met allerlei filosofie-en die in Nederland nauwelijks bekend waren of als niet ter zake doende afgedaan. In de jaren 1840 keerde hij terug naar Nederland en werd politicus. In 1848 schreef hij zijn beroemd geworden grondwet en werd premier van Nederland. Terwijl in de rest van Europa in dat revolutiejaar 1848 overal heftige oproeren en opstanden plaatsvonden en het zelfs in sommige landen op een burgeroorlog dreigde uit te lopen vanwege de rampzalige economische toestand, gebeurde er in Nederland vrijwel niets. Of (1) het moest de een of andere bijeenkomst op de Dam te Amsterdam zijn, waar iemand een linkse, antikapitalistische toespraak hield, die vervolgens geen enkel gevolg kreeg. Werkelijk, er volgde geen enkele opstand. Verbazingwekkend niets, terwijl daar alle reden voor was. Of (2) het was het vertrek van de Landverhuizers, die als gevolg van de tientallen jaren lange vervolgingen omdat ze bij de Afgescheidenen hoorden. Maar daar blogde ik in mijn vorige korte lesje godsdienstgeschiedenis van 30 augustus 2012 al over. Neen, wat voor Nederland in 1848 echt belangrijk was, was de eerdergenoemde nieuwe grondwet die Thorbecke schreef en uitvaardigde. Vanaf dat moment had de koning geen macht meer en had hij niets meer te zeggen in Nederland. De regerende koning werd min of meer gedegradeerd tot versiering van het koninkrijk en omgevormd tot symbool van de nationale eenheid. De werkelijke macht kwam te liggen bij de ministers en de premier. Dat leidde binnen een paar jaren tot heftige conflicten tussen het kabinet-Thorbecke en  koning Willem III, die het absoluut niet eens was met deze - in zijn ogen schandalige - inperking van zijn macht.

In zijn grondwet van 1848 legde Thorbecke ook het recht op vrijheid van godsdienst vast. Dat betekende dat de Afgescheidenen niet meer mochten worden vervolgd. Daar had men in het Protestants-Christelijke Nederland eigenlijk geen problemen mee. Maar dat betekende ook dat de Rooms-Katholieken ook weer in alle vrijheid hun geloof mochten belijden. En daar had geheel Protestants-Christelijk Nederland grote moeite mee. Zeer grote moeite. Nadat de paus Pius IX in 1853 te Rome de encycliek Ex Qua Die uitvaardigde waarin hij het herstel van de Rooms-Katholieke kerk aankondigde, brak er in Nederland een storm van protest los in Protestants-Christelijke kringen. Men vond dat de 80-jarige oorlog blijkbaar tevergeefs was uitgevochten tegen het Rooms-Katholieke Spanje en dat dus binnenkort de Inquisitie weer terug zou keren onder leiding van een nieuwe Alva en dat de brandstapels weer zouden roken. Dit was natuurlijk een volstrekt extreem overdreven beeld, dat duidelijk niet klopte met de werkelijkheid. Maar de gemoederen in Protestants-Christelijk Nederland - bekend als de April-beweging - raakten wel zozeer verhit dat er zelfs serieuze plannen werden gesmeed om Thorbecke te vermoorden. Wel boden ze een petitionement aan aan koning Willem III, die het met genoegen in ontvangst nam. Daarop trad het hele kabinet-Thorbecke af, waarna er een kabinetscrisis uitbrak. Uiteindelijk deed de koning er toch maar niets mee.

Met het herstel van de Rooms-Katholieke kerkorde vanaf 1853, werden ook nieuwe Rooms-Katholieke kerken en kloosters gebouwd. Omdat in de Middeleeuwen veel kerken in Gotische bouwstijl waren gebouwd, werd de Neogotiek de logische bouwstijl voor al die nieuwe kerken. Daarmee zijn de architecten Pierre Kuipers en Alfred Tepe zeer beroemd geworden. Zij hebben in heel Nederland vele tientallen kerken ontworpen en gebouwd. In Leeuwarden werd in 1884 de Bonifatiuskerk gebouwd door Pierre Kuipers. Zoals op de hierbovenstaande foto is te zien, heeft deze kerk een prachtig interieur. Alsof je alvast een blik in de hemel wordt gegund. Een heel verschil met de kale hokken genaamd Hervormde of Gereformeerde kerken. Daar moet je maar een end weg fantaseren over hoe die hemel er misschien uit zou zien. De lijsten van kerken die Pierre Cuypers, Alfred Tepe en andere architecten voor de Rooms-Katholieken bouwden, zijn buitengewoon lang; die ga ik dus maar niet opsommen. Kijk maar op internet in de wikipedia. Protestants-Christelijk Nederland was niet blij met de bouw van deze Rooms-Katholieke kerken. Sommigen begonnen de zaken te overdrijven door te stellen dat de bouw van die grote kerken met hun enorme torens daarmee symboliseerden dat het land bij wijze van spreken werd overgenomen door de Katholieken. Dat is dus duidelijk kolder. Daarmee doet die kwestie denken aan de evenzeer lachwekkende discussie over de bouw van moskee-en met hoge minaretten van enkele jaren geleden. Pierre Cuypers was ook de architect van het Rijksmuseum te Amsterdam, dat in 2013 na 10 jaar verbouwing wordt heropend. Daar was Protestants-Christelijk Nederland in de 19-e eeuw ook niet blij mee. Het ging zelfs zover dat toen het Rijksmuseum in 1885 werd geopend, koning Willem III daar niet bij aanwezig was; hij wilde geen stap zetten in het gebouw van die Rooms-Katholieke architect.
Er was nog een derde gebeurtenis die voor Protestants-Christelijk Nederland genant was.  In 1860 brak er oorlog uit in Italie - dat toen nog bestond uit verscheidene staten en een hele rits ministaatjes - die na 10 jaren oorlog tot de Italiaanse eenheid leidde. Vanuit het koninkrijk Piemonte, gelegen aan de voet van de bergen, de Alpen, trok een leger op richting Rome dat geheel Italie veroverde en  verenigde. Alleen Rome bleef over. Daar heerste paus Pius IX. Omdat hij zich bedreigd voelde door het Italiaanse leger uit Piemonte, deed hij in 1860 een wereldwijde oproep naar alle Rooms-Katholieke gelovigen om naar Rome te komen om de stad te verdedigen. Die oproep had succes. Opvallend genoeg ook in het zo Protestants-Christelijk geachte Nederland. Waarschijnlijk een kwart van alle jongemannen die gehoor gaven aan de pauselijke oproep, kwamen uit Nederland. Zij meldden zich in Oudenbosch in Noord-Brabant bij de plaatselijke pastoor, die enthousiast ijverde voor de aanmelding van jongelui voor de verdediging van de paus. Vandaar dat daar tegenwoordig het Zouavenmuseum staat. Vanuit Oudenbosch reisden ze door naar Rome. Ze kwamen ook uit Frankrijk, Duitsland, Spanje en nog een aantal andere Rooms-Katholieke landen. Zij werden bekend als de Pauselijke Zouaven, gekleed in het uniform van een Islamitische (!) Berber-stam in Algerije, de Zouaoua. Er zaten zo opvallend veel Nederlanders bij de Pauselijke Zouaven, dat Protestants-Christelijk Nederland onder ogen moest zien dat ze eigenlijk al sinds de 80-jarige oorlog eigenlijk een minderheid was geweest, en nooit een meerderheid. Alleen had die Protestants-Christelijke minderheid wel eeuwenlang de macht gehad in Nederland, terwijl de Katholieken zich gedurende die eeuwen hadden moeten terugtrekken in hun schuilkerken. In 1870 werd Rome na felle strijd alsnog veroverd door het leger van Piemonte, waarna de Italiaanse eenwording werd gerealiseerd. Daarna werden de Pauselijke Zouaven bedankt door de paus, waarna ze terug konden keren naar huis. Thuisgekomen verloren ze hun stemrecht en werden ze vaak weggezet als avonturiers, als huurlingen, wat dus eigenlijk bepaald niet klopte. Paus Pius IX sloot zich sinds 1870 op in het Vaticaan, en noemde zichzelf de Gevangene van het Vaticaan. Tevens vaardigde hij het dogma uit van de onfeilbaarheid van de paus. De verhoudingen tussen de Rooms-Katholieke kerk en Italie bleven tientallen jaren lang slecht. Pas in 1929 werd - dank zij dictator Mussolini - het Verdrag van Lateranen getekend, waarbij de betrekkingen tussen Italie en het Vaticaan werden genormaliseerd en geregeld.
Ook in Nederland werden de verhoudingen wat beter, ondanks de gebeurtenissen van november 1918. Toen begon er in Nederland een week vol spanning over een mogelijk aanstaande revolutie. Daar heb ik op 13 januari 2011 met een leestip over geblogd. Een van de meest verrassende dingen was dat de dochter van koning Willem III, koningin Wilhelmina - die een grote hekel had aan de Rooms-Katholieken die in het zuiden van Nederland leefden - het advies van een van haar ministers kreeg om naar Noord-Brabant te gaan. Daar zou ze veiliger zijn tussen de Katholieken, dan in het meer revolutionair-geachte noorden van het land. Daarnaast was men binnen de Rooms-Katholieke zuil ook zeer actief om haar gelovigen en vooral de arbeiders binnen haar boot te houden. Dat deed men ook binnen de Protestants-Christelijke zuilen. Dat was een van de redenen waarom het revolutionaire tij niet doorzette. Sindsdien is de Rooms-Katholieke zuil definitief een integraal en ge-accepteerd deel van Nederland geworden.

Nogmaals: ik heb me nog steeds ingehouden. Daarom is dit verhaal niet 2 of 3 keer zo lang geworden. Ik hoop dat jullie lezers hier veel van opsteken.

Weer naar IJlst

Hallo ge-interesseerde bloglezers,

Op 24 augustus 2012 nam ik de trein naar IJlst. Daar was ik vorig jaar op 23 oktober 2011 ook al geweest. Lees mijn blog van 2 november 2011 er maar op na. Aan het eind ervan kondigde ik aan dat ik nog een keer naar IJlst zou gaan om specifiek de houtzaagmolen De Rat te gaan bekijken. Dat heb ik dus gedaan op 24 augustus 2012.

Vanaf het station liep ik linea recta naar de grote houtzaagmolen De Rat. Op foto 1 hier onder aan mijn blogstukje zie je de molen fraai weerspiegeld in het water. Deze windmolen was oorspronkelijk in 1683 gebouwd in het oudste industriegebied ter wereld: de Zaanse Schans. Daar had deze molen een iets andere naam: De Walrot. Daar verzaagde deze molen toen al boomstammen tot planken die vooral veel gebruikt werden op de scheepswerven in en rond Zaandam. In 1795 begon voor Nederland de Franse tijd, waarna een economische neergang inzette. In 1806 voerde Napoleon het Continentaal Stelsel in waarbij elke handel op Engeland werd verboden. Dat versterkte de aanhoudende neergang nog meer. Nadat in 1814 aan de Franse tijd een eind kwam, bleef de economie in een dip hangen. De molens van de Zaanse Schans stonden te vaak stil wegens gebrek aan bedrijvigheid. Daarom werd in 1828 de houtzaagmolen te koop aangeboden. In IJlst had men er wel belangstelling voor. Daarom werd de houtzaagmolen zorgvuldig afgebroken en verkocht naar het stadje IJlst. Sindsdien verzaagt de windmolen in IJlst boomstammen tot planken, bestemd voor de scheepsbouw ter plekke.

Bij het molencomplex aangekomen, zag ik dat het toegangshek wijd open stond, zodat ik zo het terrein kon oplopen. Vervolgens liep ik tussen de opgemetselde steunpilaren onder de windmolen door naar de andere kant van het complex. Daar was via een soort ingebouwde schuur en een stijle ladder naar de eerste etage, de ingang van de windmolen. Bovengekomen, kocht ik een toegangskaartje. Daarna kon ik op eigen gelegenheid in de hele windmolen rondlopen en alles bekijken en fotograferen. Hou er wel rekening mee dat de toegankelijkheid niet voor iedereen behoorlijk is; het is zo nu en dan echt kruip-door, sluip-door via smalle gangetjes en stijle trappen. Wel zo begrijpelijk: met de huidige eisen van toegankelijkheid  had men in 1683 en 1828 geen enkele rekening mee gehouden.
Op de eerste etage (waar ik al rondliep) kon je de zaagbaan met de drie zaaginstallaties, aangedreven via raderkasten en hefbomen door de windmolen, bekijken. Dat is te zien op foto 2. Die zaaginstallaties bestonden uit een zaagraam met circa 5 of 6 of meer zagen naast elkaar gezet in een raam die met behulp van een hefboom op en neer gingen. Op die manier werden boomstammen tot planken gezaagd. Op de bovenste rand van elk zaagraam stond een toepasselijke tekst over het verzagen van boomstammen tot planken. Grappig bedacht. Aan de westkant had je via openstaande deuren het uitzicht over de helling waarop een paar boomstammen lagen, en het water waarin enkele boomstammen dreven. Verder waren langs de zijkant van de zaagbaan opbergplaatsen voor de gereedschappen te zien; zie foto 5. Vervolgens klauterde ik over enkele houten barrieres heen en beklom de stijle trap naar de tweede etage. Daar stond ik tussen de hefbomen met direct zichtbaar boven me de houten raderkasten, zoals u kunt zien op foto 3. Daar was een straatnaambordje aan de muur bevestigd. Dit was wel een erg gekke plek voor een straat. Ik bleek hier te zijn in de Cornelis Corneliszoon van Uitgeest-straat; dat was de uitvinder van de houtzaagmolen. Vandaar. Hij was geboren rond 1550 in Uitgeest (vandaar zijn achternaam), gelegen in Noord-Holland en overleden rond 1607. Hij had wel meer uitvindingen op het terrein van windmolens op zijn naam staan. Vanaf deze tweede etage was een klein trappetje naar de buitenomloop. Vandaar af had ik een spectaculair uitzicht op de omgeving, op het stadje IJlst, het water de Geeuw met voorbijvarende boten, het fietspad naar Sneek, de weilanden, en een fraaie spinnekopmolen genaamd de Terpensmole. Daar maakte ik foto 4.
Gelukkig waaide het niet, zodat ik probleemloos over de hele omloop in het rond kon lopen zonder een klap van een wiek te krijgen. Alhoewel. Omdat het niet waaide, kon ik niet zien hoe de hele machinerie van de windmolen precies werkte. Maar dat is een detail. Daarna daalde ik alle trappen weer af, tot aan de grond, en wandelde rond het hele molencomplex. Toen viel me op dat er een smalspoor rond de windmolen liep. Dat hoorde oorspronkelijk eigenlijk niet bij deze windmolen; dat smalspoor was afkomstig van de schaatsenfabriek Nooitgedagt. Maar door dat smalspoor hier uit te leggen, was het wel gered van de sloper. En, het is wel handig om stukken hout over korte afstanden te vervoeren. Precies zo'n zelfde soort stukje smalspoor heb ik twee jaar geleden ook gezien: bij de stoomzuivelfabrtiek Freia die ooit in Veenwouden had gestaan en sinds 1991 in het Open Lucht Museum in Arnhem is herbouwd. Daar werd het gebruikt om de steenkolen van de opslagschuur naar de stoommachine te vervoeren.

Daarna liep ik het fietspad naar Sneek op. Onderweg maakte ik vanaf een steiger foto 6. Je kunt die houtzaagmolen van heel wat kanten heel fraai fotograferen. Verder hielp het vrijwel windstille weer ook mee om de weerspiegeling in het water ook mee te fotograferen. Bij de spinnekopmolen Terpensmole, die ik al vanaf de molenomloop had gezien, hield ik halt. Bij het hek stond een bruin, zeer informatief ANWB-bord. Daarop las ik dat er een hele geschiedenis van afbraak en verhuizingen met meerdere molens in de omgeving aan vast zat. Ik maakte foto's van het informatiebord en de molen met op de achtergrond de koeien in het weiland, zoals te zien is op foto 7. Wat een typisch Hollands landschap met die molen en die koeien, zou je haast denken. Maar we zitten dus in Friesland. Daarna liep ik terug naar het dorp, ehhh, het stadje IJlst en nestelde me aan een tafel in de Stadsherberg "Het Wapen van IJlst". Daar bestelde ik een kop koffie met oranjekoek. Nadat ik dat op had en afgerekend had, wandelde ik terug naar het spoorwegstation en nam de trein terug naar huis.

kort lesje godsdienstgeschiedenis

Hallo ge-interesseerde bloglezers,

Ik werd kort geleden door een collega gewezen op een fout in mijn blogstukje over Workum dat ik op 14 augustus 2012 had geplaatst. Volgens haar was de Sint Gertrudiskerk in Workum nooit een Gereformeerde kerk geweest. Daarbij doelde ze op de Gereformeerde kerk zoals wij die kennen sinds 1892, toen de Afgescheidenen sinds 1834 en de Dolerenden sinds 1886 met elkaar samengingen en zich Gereformeerde kerk noemden. Daar had ze gelijk in.

Toch had ik ook wel degelijk gelijk. Om dat uit te leggen, moeten we verder in het verleden terug, namelijk naar het jaar 1572. Nadat de Watergeuzen in dat jaar Den Briel hadden veroverd, kwamen de Nederlanden opnieuw in opstand, en deze keer met succes, en definitief. De Spaanse legers konden de opstand niet meer dempen. In Holland werden de Rooms-Katholieke kerken in beslag genomen door de Protestanten en werden alle heiligenbeelden en altaren met hun complete santekraam definitief uit de kerken verwijderd. In 1566 had er met de eerste opstand wel een beeldenstorm plaatsgevonden, maar stapte men nog niet over op het Protestantse geloof. Dat gebeurde wel vanaf 1572 in Holland, Zeeland en Vlaanderen. Maar in Friesland - en dus ook in Workum - gebeurde er nog niets; daar begon de Reformatie pas in 1580. Ook in de andere provincien en steden begon de Reformatie op latere tijdstippen dan 1572.

Blijkbaar was het voor de Protestanten in 1572 nog volstrekt onduidelijk hoe de nieuwe Protestants-Christelijke geloofsleer er precies uitzag. Daarom vond in 1574 de eerste Dortse Synode plaats. Daar werden de eerste geloofsbeginselen, artikelen en dogma's en de belijdenis van het Protestants-Christelijke geloof vastgelegd. Blijkbaar was dat nog niet voldoende. Daarom vond in 1578 de tweede Dortse Synode plaats. Sindsdien kreeg de Protestantse kerk in de opstandige Republiek de naam Nederduits Gereformeerde Kerk. In 1579 werd de Unie van Utrecht getekend door de opstandige provincien. Dat verdrag regelde een aantal praktische zaken op het terrein van bestuur, financien, verdediging en geloof. In 1581 werd het Placcaet van Verlatinghe door de Staten Generaal uitgevaardigd. Dat kun je rustig beschouwen als onze nationale onafhankelijkheidsverklaring; vanaf dat moment verklaarde de Republiek zich onafhankelijk van Spanje. Daarmee veranderde het conflict van een opstand in een oorlog tussen twee staten.
In 1584 veroverden de Spanjaarden geheel Vlaanderen op de opstandige Protestanten. In 1585 vond de Val van Antwerpen plaats. Dat jaar is zeer belangrijk. Vanaf dat moment begon de definitieve scheiding tussen noord en zuid en gingen de opstandige noordelijke provincien hun eigen weg, terwijl de zuidelijke provincien terugkeerden onder het Spaanse bewind. Nadien vluchtten veel Vlamingen - waaronder de in Brugge geboren theoloog Gomarus - en ook veel Franstalige Walen (!) naar Holland, naar Haarlem, Leiden, Amsterdam, Delft, Rotterdam, Den Haag en andere steden in de Republiek.
Maar rond 1608 brak er een theologische ruzie uit tussen de theologische hoogleraren Gomarus en Arminius (geboren in Oudewater). Hun ruzie liep zo hoog op dat het bijna uitliep op een burgeroorlog in de Republiek. Uiteindelijk werd in 1618 de derde Dortse Synode bijeengeroepen om een beslissing te forceren in deze theologische ruzie. Eigenlijk was het meer een showproces waar de Arminianen (de Rekkelijken, tegenwoordig bekend als de Remonstranten) werden veroordeeld en de Gomaristen (de Preciezen) hun gelijk kregen. Prins Maurits koos partij voor de Gomaristen, maar dat was eigenlijk alleen maar om machtspolitieke redenen en beslist niet om godsdienstige redenen. Daarna rekende prins Maurits via showprocessen af met Johan van Oldenbarnevelt (onthoofd), Hugo de Groot (gevangengezet op slot Loevestein), en nog een aantal anderen, die of gevangen gezet of verbannen werden.
Tevens werd op de derde Dortse Synode door de Staten Generaal beslist dat er een zorvuldige en nauwkeurige vertaling van de Bijbel in het Nederlands moest komen. Die kennen wij sindsdien als de Statenvertaling. Verder werden de Dortse Leerregels vastgesteld en nog een aantal beslissingen over de geloofsleer genomen. Daarmee werd definitief duidelijk hoe het Nederduits Gereformeerde geloof er uit moest zien.
In de loop der eeuwen is het begrip "Nederduits" weggevallen en bleef alleen de aanduiding Gereformeerd over. Overigens werd de Gereformeerde kerk in de Republiek geen staatskerk, zoals in Engeland of in de Scandinavische koninkrijken. Het werd wel een overheersende meerderheidskerk, maar ze moest wel verschillende minderheidskerkjes naast zich dulden, zoals de Remonstrantse, de Doopsgezinde, de Lutherse, en de Waalse Kerken.

In 1789 vond in Frankrijk de Franse Revolutie plaats. Koning Lodewijk XVI werd in zijn macht beperkt met een grondwet. Natuurlijk waren de conservatieve vorsten in de omringende landen daar niet blij mee; zij zagen hun eigen positie bedreigd. Daarom werd het oorlog tussen de Franse Republiek en zijn omringende vijanden. In 1795 werd de Republiek der Nederlanden veroverd door de Franse revolutionaire troepen. Er begon een periode van wisselende pro-Franse regiems (Bataafsche Republiek, Koninkrijk Holland, geannexeerd en bij de Franse Republiek gevoegd), totdat Napoleon - na zijn mislukte veldtocht tegen Rusland - in 1814 werd verslagen. In 1815 werd Napoleon bij Waterloo definitief verslagen. Daarna ontstond het (Verenigd) Koninkrijk der Nederlanden onder leiding van Koning Willem I, ook wel bekend onder zijn bijnamen Kanalenkoning, of Koning Koopman. Koning Willem I bouwde Nederland om tot een gecentraliseerd koninkrijk met een staatskerk. Daarvoor ontwierp Koning Willem I een geheel nieuw reglement voor de Nederlands Hervormde Kerk, dat werd uitgevaardigd in 1816. Toen pas kwam die naam erin. De geloofsleer was opvallend soepel. En dat ging problemen geven in de nabije toekomst. Want veel mensen hadden toch wel problemen met die veel te soepele geloofsleer. Vandaar dat in 1834 onder leiding van dominee De Cock in Ulrum de Afscheiding begon. Daar was koning Willem I absoluut niet blij mee. Vooral niet toen de Afgescheidenen zich Gereformeerden wilden noemen; zij wilden daarmee demonstreren dat ze terug wilden naar de Dortse Leerregels van 1618. Dat was voor Koning Willem I een afgesloten hoofdstuk, een stuk voltooid verleden tijd, een stuk geschiedenis. Koning Willem I vond dat die naam niet terug mocht komen. Daarom mochten ze zich wel Afgescheidenen noemen, maar beslist niet Gereformeerden. Daarnaast was Koning Willem I bezig met pogingen om de Belgische opstand neer te slaan. Daarom voelde hij deze Afscheiding als een dolkstoot in zijn rug. Onder andere daarom liet hij hen vervolgen. Het hielp allemaal niet. In 1839 moest Koning Willem I de onafhankelijkheid van Belgie erkennen (zeg maar: de tweede scheiding tussen Belgie en Nederland, na 1585). In 1840 hield hij het voor gezien en trad af. Zijn zoon Willem II volgde hem op en liet de vervolging van de Afgescheidenen doorgaan. Pas met de Grondwet van Thorbecke in 1848 kwam er godsdienstvrijheid in Nederland. Maar toen hadden veel Afgescheidenen al lang schoon genoeg van de onderdrukking en waren in 1847 onder leiding van hun dominees H.P. Scholte en Van Raalte naar Amerika vertrokken.
In 1886 was er weer een kerkscheuring in de Nederlands Hervormde Kerk. Deze werd bekend onder de naam de Doleantie en werd uitgevoerd door Abraham Kuyper, de latere politicus en premier. In 1892 gingen de Afgescheidenen en de Dolerenden onder leiding van Abraham Kuyper samen op in de nieuwe Gereformeerde Kerk. Daarmee kreeg de Gereformeerde zuil vorm, naast de Nederlands Hervormde zuil, de Rooms-Katholieke zuil, de Socialistische zuil en de Liberale zuil. Tevens zagen de Gereformeerde gelovigen zich als de voortzetters van de oorspronkelijke Nederduits Gereformeerde kerk sinds de Dortse Synode van 1618.

Zo is het gekomen dat de Gertrudiskerk in Workum van 1580 wel degelijk een Nederduits Gereformeerde kerk is geweest, maar pas vanaf 1816 een Nederlands Hervormde kerk was geworden.

Denk er wel aan dat ik me met dit lesje kerkgeschiedenis heel erg beperkt heb; er valt namelijk nog veel meer over te vertellen, zoveel meer dat dit stukje anders wel 4 keer zo lang (of nog langer) zou zijn geworden.

Nog een laatste opmerking: kennis van de Nederlandse godsdienstgeschiedenis komt je beslist van pas bij eventueel stamboomonderzoek. Het geeft kleur aan een familiegeschiedenis. Toen ik sinds vele jaren met mijn eigen stamboomonderzoek bezig was, stuitte ik ook op al die verschillende kerken, zonder dat ik daar direct een duidelijk beeld bij had. Door die hele godsdienstgeschiedenis uit te zoeken is me dat sindsdien stukken duidelijker geworden.

Op de fiets naar Eernewoude

Hallo ge-interesseerde bloglezers,

Op 23 augustus 2012 stapte ik op mijn fiets en ging op weg naar Eernewoude. Daar staat tegenwoordig het Landbouwmuseum. Dat had mijn interesse. Onderweg fietste ik door Goutum, Warga en Wartena. Onderweg genoot ik van het prachtige zonnige weer en het weidse uitzicht over de Friese weiden met erboven spectaculaire wolkenpartijen. Zie de eerste foto onder aan dit blogbericht; die heb ik bij Wartena gemaakt. In Wartena nam ik het pontje vanuit de jachthaven via de Rogsloot en de Langesloot naar de overkant van het kanalenkruispunt met het Prinses Margrietkanaal, richting Eernewoude. Vanaf de steiger in de Langesloot nam ik foto 2 van het pontje dat op dat moment weer terugvoer naar Wartena. Op die foto zie je in de verte de verkeersbrug bij Wartena. Op die foto kun je ook zien dat de Langesloot eerder de breedte heeft van een kanaal. Daarna fietste ik verder naar Eernewoude. Aan mijn rechterkant had ik uitzicht op het Langesloot-kanaal, met aan de overkant de met veel bomen en struiken begroeide vroegere vuilstortplaats van Leeuwarden. Aan mijn linkerhand had ik uitzicht over weilanden en veengebieden. In het oude dorp Eernewoude aangekomen, ontmoette ik plotseling een collega. Die vroeg mij verbaasd wat ik op de fiets helemaal in Eernewoude moest. Ik antwoordde hem dat ik onderweg was naar het Landbouwmuseum. Ik vroeg hem wat hij hier deed. Hij was daar in zijn functie van bibliothecaris op de bibliobus (voor zover die nog niet was wegbezuinigd). Na een kort praatje namen we afscheid en fietste ik door naar het volgende pontje. Terwijl ik wachtte op het tweede pontje, maakte ik de 3-e foto van het museumcomplex aan de overkant. Dit tweede pontje bracht mij van het dorpscentrum naar het Landbouwmuseum aan de overkant.

Het Landbouwmuseum zit sinds een aantal jaren in Eernewoude. Voordien was het gevestigd in Exmorra. Rond 2007-2008 is het verhuisd naar Eernewoude. Daar is het gevestigd in een groot pand (zoals te zien op foto 3)  met meer ruimte dan in het gebouw in Exmorra. Dit museum gaat over de eeuwenlange geschiedenis van de landbouw in Friesland.
In de terpentijd werd er voornamelijk veeteelt bedreven. Akkerbouw gaat nu eenmaal moeilijk als de akkers dagelijks bij vloed onder zout (!) water lopen. Pas vanaf ongeveer het jaar 1000 worden de eerste dijken aangelegd. En pas dan wordt voor het eerst akkerbouw bedreven. Al zal dat niet de meest overheersende sector worden in Friesland. Het bleef bij veeteelt. En als gevolg daarvan kwam de zuivelproductie tot ontwikkeling. Zo zag je in het museum de vele gereedschappen (karntonnen, kaaskuipen en kaaspersen, etc.) waarmee boter en kaas werden gemaakt. Dat was eeuwenlang vrouwenwerk. Terwijl de boer op het land aan het werk was, werkte de vrouw thuis in de zuivelkelder, en kon zo makkelijk een oogje houden op de kinderen in huis of op het erf. Werken en zorgen voor de kinderen was voor vrouwen toen makkelijker te combineren dan tegenwoordig. Vooral in de 19-e eeuw werd er zeer veel boter naar Engeland ge-exporteerd. Alleen, het succes daarvan maakte de Friese boeren en boerinnen lui. Zo kon het gebeuren dat de Friese agrarische sector werd voorbijgestreefd door Denemarken, waar men zijn zaakjes beter voor elkaar had en de zuivelproductie al had gemoderniseerd en ge-industrialiseerd. Nadat een Nederlandse zuivelcommissie een studiereis naar Denemarken had gemaakt, krabbelde de zuivelsector in Friesland weer op. Ondertussen tekende zich nog een crisis in de landbouw af: Na de Amerikaanse Burgeroorlog werd er in de USA gigantische hoeveelheden goedkoop graan geproduceerd. Dat was zo goedkoop, dat de Friese boeren (en ook de boeren elders in Nederland en in de andere Europese landen) daar niet tegen op konden produceren. Vele boeren gingen failliet en veel arbeiders werden werkloos. De regering in Den Haag deed niets om deze crisis te bestrijden, helemaal niets. Een aantal arbeiders emigreerden naar Amerika in de hoop daar betere omstandigheden te treffen. Een aantal anderen bleven in Nederland maar trokken naar de grote havensteden, zoals Amsterdam en vooral Rotterdam. De Rotterdamse haven groeide sinds circa 1870 explosief en om al die vrachtschepen te laden of te lossen, waren veel arbeidskrachten nodig. Zo werd een nadeel voor veel boerenarbeiders toch nog een voordeel.
Om de 19-e eeuwse landbouwcrisis te bestrijden, begonnen de Friese boeren rond 1877-1880 landbouwco-operaties op te richten. Zo verrees in 1878 de stoomzuivelfabriek Freia in Veenwouden (die in 1991 zorgvuldig werd afgebroken en steen voor steen werd heropgebouwd in het Openluchtmuseum te Arnhem). Nadien verrezen verspreid over heel Friesland vele tientallen zuivelfabrieken. Het zorgde voor een wederopbloei van de Friese landbouwsector. In de jaren 20 begon aarzelend de mechanisatie van de landbouw, al zette dat nog bepaald niet door. Pas met de Marshallhulp na de Tweede Wereldoorlog kwam de mechanisatie van de landbouw pas goed op gang. In de jaren 80 werd dit gevolgd door de automatisering in de veeteelt. In 1983 werd de eerste melkrobot ontwikkeld door studenten van de Praktijkschool in Oenkerk. Dat prototype is in de afgelopen decennia verder ontwikkeld. Sinds 2010 staat deze melkrobot in het Landbouwmuseum; dit apparaat is te zien op foto 4.
Al met al een interessant stukje economische geschiedenis, waar je meestal opvallend weinig over hoort of leest, maar wat eigenlijk buitengewoon belangrijk is geweest. En nog steeds is.

De tentoonstelling in het Landbouwmuseum begon met een film over de Friese landbouw, gepresenteerd door Freerk Smink, aangekleed met veel maffe fratsen; hij weet het allemaal komisch te presenteren. Ik ken hem ook van de filmpjes van de Canon van de Friese geschiedenis, gepresenteerd door de Omrop Fryslan. Ook daarin vertelt hij op zijn zeer eigen komische manier over allerlei gebeurtenissen uit de Friese geschiedenis. Maar dat terzijde. Daarna kwam op de expositie de veeteelt, de zuivelproductie, de akkerbouw (vlas, aardappels, chicorei, hooi, graan, etc.), de hooitijd (de Ungetiid) en de industrialisatie (de vele co-operatieve zuivelfabriekjes, de Frico, de Condensfabriek) aan de orde. Al met al vond ik het een interessant museum. Wat me ook opviel, was dat alle informatieborden en -panelen tweetalig waren: Nederlands en Fries.

In een andere zaal, naast het Landbouwmuseum was het bezoekerscentrum De Alde Feanen ondergebracht. Nu ik er toch was, besloot ik dat ook te bekijken. Daar was van alles te zien over het natuurgebied De Alde Feanen dat rond Eernewoude ligt, met tekst en uitleg over de turfwinning sinds de 18-e eeuw (met als gevolg daarvan de vele petgaten), en verder veel informatie over de vele dieren en planten die daar in de Alde Feanen voorkomen, etc. Daar maakte ik foto 5.

Na afloop liep ik naar het restaurant dat in hetzelfde gebouw was ondergebracht, voor een kop koffie met gebak. Nadat ik had afgerekend, stapte ik weer op de fiets en keerde terug naar Leeuwarden.

Verkiezingen en onaangename associaties

Hallo bloglezers,

De verkiezingen komen er aan. Op 12 september 2012 moeten we weer naar de stembus. Eh nee. We mogen, want de in 1917 ingevoerde stemplicht is in 1970 afgeschaft; sindsdien heeft de Nederlandse burger stemrecht. Het zou anders wel goed zijn als die stemplicht weer terug kwam. Dan was de volksvertegenwoordiging in de Tweede Kamer een veel nauwkeuriger afspiegeling van het Nederlandse Volk dan nu.

Momenteel gaat de verkiezingsrace vooral tussen Rutte en Roemer. In Rutte (de VVD-kloon van Hendrikus Colijn) heb ik geen enkel vertrouwen; daar blogde ik al over op  9 augustus 2012. Daarin verwees ik ook naar de Britse econoom John Maynard Keynes. Over hem stond in het Historisch Nieuwsblad van maart 2012 een heel artikel waarin kort zijn leven werd beschreven plus zijn kijk op hoe economische crissisen hoorden en (ook nu nog) horen te worden opgelost. Dat was ik bij het blogbericht van 9 augustus 2012 vergeten te vermelden.

Van Geert Wilders horen we nu nog niet zo veel. Misschien komt dat nog. Maar als ik hem zie, krijg ik telkens onplezierige associaties met Rost van Tonningen, de beruchte tweede man van de NSB.

Geert Wilders heeft zijn donkere haar geblondeerd. Wil hij op die manier voor Arier met blond haar en blauwe ogen doorgaan? De grootmoeder van Geert Wilders' moederskant is geboren in Nederlandsch Indie. Er is het een en ander aan de hand met die familie. Maar daar vertelt Geert Wilders natuurlijk niks over. Gelukkig zijn er journalisten zoals een zekere Lizzie van Leeuwen die dat alsnog uitzoeken. Zij heeft dat uitgezocht en erover gepubliceerd in het Weekblad De Groene Amsterdammer van begin september 2009.

Meinoud Marinus Rost van Tonningen (1894-1945) is ook geboren in Nederlands Indie. Zijn vader Marinus Bernardus Rost van Tonningen (1852-1927) was generaal in het KNIL, en dus een belangrijke officier onder gouverneur-generaal Van Heutz. Na de dood van Van Heutz heeft generaal Rost van Tonningen nog geld ingezameld voor het Van Heutz-monument dat in 1935 in Amsterdam werd onthuld en dat in 1967 werd opgeblazen door actievoerders. Tegenwoordig heet het heel neutraal het Monument Indie-Nederland.
Toen Anton Mussert halverwege de jaren 30 op verkiezingsbezoek in Nederlandsch-Indie was, werd hij daar overweldigd door de enorme belangstelling voor hem en zijn ideologie. Dat was opvallend groter dan in Nederland. Gouverneur-generaal De Jonge ontving hem zelfs heel officieel twee keren op diens paleis in Batavia. Zoiets was Mussert in Nederland nog nooit overkomen. Het zou hem in later jaren ook in Nederland nooit overkomen. Overigens waren de Nederlanders in hun thuisland opvallend minder racistisch dan de Nederlanders in de kolonie in de oost. Heel opmerkelijk. Het zou tijdens de bezetting leiden tot een richtingenstrijd binnen de NSB: Mussert voor de Italiaanse Fascistische variant, tegenover Rost van Tonningen voor de racistische en antisemitische NAZI-variant. Zoveel eenheid was er dus niet binnen de NSB.
Tijdens de bezetting van Nederland door de Duitsers, wilde Rost van Tonningen lid worden van de SS. Maar ja, daarvoor moest hij wel een raszuivere Arische edelgermaanse afstamming kunnen aantonen. En hij kon op dat moment niet eventjes heen en weer naar Nederlandsch-Indie voor stamboomonderzoek in de archieven aldaar. Geen wonder dat er al snel allerlei roddels en verhalen rondgingen over Javaans bloed in zijn familie. Het kon nog erger: Zijn vader, generaal Rost van Tonningen was geboren op Curacao. Zou er sprake kunnen zijn van negerbloed in de familie? Dan kon Rost van Tonningen zijn lidmaatschap van de SS wel definitief vergeten.

Een ander zijpad: Tijdens de bezetting was Rost van Tonningen directeur van De Nederlandsche Bank. In die hoedanigheid heeft hij nooit geijverd voor afschaffing van de gulden en vervanging door de Duitse Reichsmark. Wat hebben de huidige politici in de jaren voorafgaand aan de introductie van de Euro in 2002 ook al weer beslist en gedaan? Ik vind dit - het verkwanselen van de sterke gulden - een vorm van landverraad.

Over Rost van Tonningen is precies 100 jaar na zijn geboorte door David Barnouw (medewerker van het RIOD, ehh, tegenwoordig NIOD geheten) een biografie geschreven. Alle gegevens over Rost van Tonningen die ik hierboven heb vermeld, heb ik uit dit boek gehaald. Dit zijn de titelgegevens:

Barnouw, David :  Rost van Tonningen : fout tot het bittere eind / David Barnouw . - Zutphen : Walburg Pers , 1994 . - 152 p. : foto's ; 23 cm. - Met lit.opg en reg. - SISO 358.82 . - ISBN 90-6011-875-8

Ik hoop dat ik jullie - mijn bloglezers - hiermee flink aan het denken heb gezet.

Zonnige doordeweekse dag in Harderwijk

Hallo ge-interesseerde blogvolgers,

Afgelopen vrijdag 10 augustus 2012 ben ik naar Harderwijk geweest. Neen, beslist niet voor het Dolfinarium, maar voor het Stadsmuseum aan de Donkerstraat, in het oude stadscentrum van Harderwijk. Dat museumpand kunt u zien op foto 1 hier onder aan dit blogbericht. Het is een interessant museum, opgericht in 1931 toen Harderwijk 700 jaar bestond. Daarin wordt, verspreid over verschillende zalen, aandacht besteed aan enkele belangrijke hoofdstukken uit de geschiedenis van Harderwijk. Het begon op de begane grond met een zaal over de Universiteit van Harderwijk. Ten tijde van de Republiek der 7 Provincien had elke provincie zijn eigen universiteit. Gelderland dus ook. Die was opgericht in 1648 (het jaar van de Vrede van Munster!) en sindsdien gevestigd in Harderwijk. Overigens stond deze universiteit om de een of andere reden bekend als erg goedkoop en niet geweldig goed. Wie daar had afgestudeerd, zou niet kunnen bogen op een gedegen opleiding. Dat dat heel erg meeviel, blijkt wel uit het feit dat de zeer bekende medicus Herman Boerhaave er in 1693 was afgestudeerd. En die man was toch echt niet de minste. Net zo min als de bekende gouverneur-generaal van Nederlandsch-Indie Willem Daendels (in 1783), of de waterbouwkundige ingenieur Krayenhoff (1784), of de Zweedse plantkundige Carl Linnaeus (1735). Met andere woorden: met de kwaliteit van de Universiteit van Harderwijk viel het beslist mee. Hoogstens kon de universiteit geen groot salaris uitbetalen aan haar hoogleraren. Vandaar dat in de loop van haar bestaan vele professoren regelmatig werden weggekocht door andere universiteiten. Maar ook door vorsten. Zo vertrok de uitstekende professor David de Gorter in 1754 naar Rusland en werd daar de lijfarts van tsarina Elisabeth Petrovna Romanova, de dochter van Peter de Grote. De universiteit werd in 1811 in opdracht van Napoleon opgeheven, net als de universiteit van Franeker.
Op de eerste verdieping van het stadsmuseum was een zaal gewijd aan verschillende onderwerpen uit de Harderwijkse geschiedenis: de akte uit 1231 van graaf Otto II van Gelre en Zutphen, waarin hij Harderwijk zijn stadsrechten schonk. Verder was er een en ander te bekijken over Harderwijk als Hanzestad in de Middeleeuwen. En waren er een paar vitrines en informatiepanelen over de Munt in de Smeepoortstraat, waar sinds 1584 de Gelderse munten werden geslagen. Dat complex werd vanaf 1814 de kazerne waar recruten voor het KNIL in circa 6 weken tijd werden gedrild tot soldaten, waarna ze per schip naar Oost-Indie vertrokken. Daar was dus ook een vitrine over, zoals te zien is op foto 2, met ernaast een groot, gedeeltelijk verroest tinnen bord aan de muur om recuten te werven. Daarop zie je zo'n koloniaal op een Fongersfiets (uit Groningen!) in Nederlandsch Indie rondfietsen. Meestal was het handgeld van 200 gulden een uitstekend lokkertje. De aanwezigheid van het Koloniaal Depot (zie foto 3) gaf Harderwijk in geheel Europa een slechte naam (het Gootgat van Europa), want deze kazerne fungeerde ongeveer hetzelfde als het Franse Vreemdelingenlegioen. Alle tuig, criminelen, huurlingen en ander ongewenst gespuis kon zich daar melden voor dienst in het KNIL. En dat handgeld wat die recruten ontvingen, konden ze gelijk spenderen in de kroegen en bordelen in de stad. En dan waren er nog een paar vitrines over het Belgische interneringskamp waar gedurende de Eerste Wereldoorlog circa 15.000 Belgische militairen werden geplaatst. En tot slot was er een afdeling over het boerendorp Hierden, gelegen noordoostelijk van Harderwijk. De zolderetage van het museum was helemaal gewijd aan de visserij in de 19-e en begin 20-e eeuw. Dat was een zeer belangrijke economische factor voor het stadje aan de Zuiderzeekust. Vandaar dat de plaatselijke visser, ondernemer en politicus Eibert den Herder heftig ageerde tegen de aanleg van de Afsluitdijk in de jaren 20. Uiteindelijk was die afsluiting niet tegen te houden; daarom heeft hij vervolgens van alles verzameld over de visserij en heeft hij vele schilderijen gemaakt van de vele soorten vissersschepen die op de Zuiderzee rondvoeren om nog iets van die verdwijnende wereld in beeld te brengen. Die schilderijen hingen daar op zolder tentoongesteld, tussen de vele visnetten en andere vissersspullen in. Aan Eibert den Herder was ook de oprichting van het Zuiderzeemuseum in Enkhuizen te danken. In een aparte vleugel achter het museumpand was nog een expositiezaal, waarin dit jaar extra aandacht werd besteed aan het Koloniaal Depot in de kazerne aan de Smeepoortstraat. In verschillende vitrines zag je uniformen en sabels zoals de KNIL-militairen die droegen. In andere vitrines lagen documenten en foto's uitgespreid van en over de KNIL-soldaten. Verder hingen er enkele informatieve tekstborden waarop werd geciteerd uit brieven van de brave Harderwijkse strenggelovige Protestants-Christelijke burgers die gedurende de 19-e eeuw regelmatig zeer onaangenaam werden geconfronteerd met het liederlijke gedrag (dronkenschap, gevloek, nachtelijke vechtpartijen, hoerenloperij) van de KNIL-soldaten in opleiding. Dat waren in de begintijd soldaten uit de Napoleontische legers, later allerlei tuig uit de omringende landen. De Harderwijkse gemeenteraad verkeerde daarmee wel in een spagaat, want de aanwezigheid van al die militairen bracht niet alleen maar problemen, maar ook geld in het laatje van de vele kroegen en bordelen. De gemeenteraad antwoordde daarom regelmatig per brief dat de brave burgers het maar over zich heen moesten laten komen. In 1909 werd het Koloniaal Depot overgeplaatst naar Nijmegen. Daarmee kwam er een eind aan de KNIL-periode van Harderwijk. Aan het eind van de route door het museum, kwam ik in een zaaltje met moderne kunst aan de wanden. Dat had mijn interesse niet bepaald. Behalve een schilderij. Dat was een groepsportret van de Regenten van het Burgerweeshuis van Harderwijk. Een van die regenten was een zekere Willem Sederel, directeur van de plaatselijke Rabobank. Dat is curieus! Mijn oma van mijn moederskant heette ook Sederel. Deze man was dus familie! De achternaam Sederel komt zeer weinig voor; zo weinig, dat iedereen met deze achternaam familie van elkaar is. Ook curieus: in de museumwinkel zag ik een boek liggen over het sanatorium Sonnevanck, gelegen in de bossen bij Harderwijk. Daar hebben verschillende familieleden van mij rond 1918 gekuurd vanwege TBC. Nu is het gebouwencomplex omgevormd tot een verzorgingstehuis.

Nadat ik het hele museum had bekeken, maakte ik een wandeling door het historische stadscentrum. Op het kerkplein zocht ik een restaurant op, waar ik een kop koffie nam. Daarna wandelde ik verder, langs de voormalige KNIL-kazerne in de Smeepoortstraat (wat nu is omgebouwd tot een complex woningen, zoals te zien is op foto 3), en langs de buitenkant van de Middeleeuwse stadsmuur. Vanaf dat wandelpad had ik een weids uitzicht over het Veluwemeer met in de verte de Flevopolder met zijn vele reuzachtige windmolens, zoals u kunt zien op foto 5. Dat pad kwam uit bij de Vispoort (zie foto 6) met daar tegenover het grote complex van het Dolfinarium (in 1965 opgericht door Frits den Herder, zoon van Eibert den Herder) met ervoor een volledig volstaand parkeerterrein. Daarna wandelde ik terug, de stad weer in, langs het voormalige Kantongerecht het Marktplein op, waar onder andere het voormalige gemeentehuis (waar nu een muziekschool in zit, zie foto 7) staat. Vervolgens liep ik door het Hortuspark (ooit onderdeel geweest van de Universiteit van Harderwijk) en langs het Linnaeustorentje, waar in een nis een borstbeeld van de eerder genoemde Zweedse plantkundige Linnaeus stond. Er vrijwel naast staat de Openbare Bibliotheek van Harderwijk, zoals u kunt zien op foto 4. Is dat misschien de voortzetting van de universiteitsbibliotheek uit de tijd van de Republiek? Daarna wandelde ik nog langs het Fraterhuis van de Broeders des Gemeenen Levens. Zij waren afkomstig uit Windesheim, Zwolle en Deventer, waar ik over heb geblogd op 27 november 2011, toen in Zwolle speciale tentoonstellingen werden gehouden over de Moderne Devotie. Daarna wandelde ik verder langs de Vanghenpoort; dat was in de Middeleeuwen een gevangenis, in later eeuwen een gaarkeuken, maar tegenwoordig een woonhuis, ingebouwd in een restant van de oude stadsmuur. Tot slot zocht ik een restaurant op het Marktplein op voor een maaltijd. Nadat ik die op had, wandelde ik op mijn gemak terug naar het NS-station en nam de trein terug naar Leeuwarden, terug naar huis.